Parę słów o największej brzeskiej Synagodze

 

Synagoga - z gr. "miejsce zgromadzeń"; to centrum życia duchowego społeczności żydowskiej, miejsce sprawowania kultu i odczytywania nauki. W języku polskim częściej używano terminu bożnica (bóżnica).

 

Informacji na temat brzeskich bożnic jest wyjątkowo niewiele a te, które są podawane w dostępnych artykułach czy książkach, nie zawsze są ze sobą zgodne.

 

Obecny artykuł dotyczy synagogi (a dokładnie dwóch - pierwotnej nazywaną "starą" i wybudowaną na jej miejscu późniejszą, zwaną "nową"), która zlokalizowana była przy obecnej ul. Kardynała Stefana Wyszyńskiego (po wojnie przemianowanej z ul. Bóżniczej na ul. Ludwika Waryńskiego). Synagoga znajdowała się naprzeciw "starego pogotowia ratunkowego", obecnie jest tam pusty plac, a w latach 60-80 tych ubiegłego stulecia, był tam drewniany barak - magazyn i skład PZGS.

 

 

 

Skrzyżowanie ul. Kardynała S. Wyszyńskiego i ul. A. Asnyka.

Na tym pustym placu od XIX w. do 1945 r. stała synagoga.

 (fot. Jacek Filip, lipiec 2012)

 

Nie wiadomo, kiedy dokładnie pierwotna ("stara") synagoga została wybudowana. Musiały to być wczesne lata XIX wieku jako, że budynek ten zaznaczony jest na mapie Brzeska z 1847 r. Budowla była w tamtym czasie, jak nie największym (kubaturowo) do na pewno drugim po kościele św. Jakuba murowanym budynkiem w Brzesku. Przypuszczenie to opieram na porównaniu powierzchni obu budynków na wspomnianej austriackiej mapie katastralnej.

 

Dach synagogi (pozostała część budynku zasłonięta jest przez drzewa) zobaczyć można na zdjęciu przedstawiającym "panoramę miasta Brzeska na początku XX", zamieszczonym w "Kronikach Miasta Brzeska".

 

Synagoga ("stara") na mapie Brzeska z 1847 roku

Oryginał mapy znajduje się w Wydziale Geodezji, Kartografii, Katastru i Gospodarki Nieruchomościami. Mapa została udostępniona przez Dyrektora tego Wydziału dr. inż. Andrzeja Surówkę.

 

Brzesko na początku XX wieku

(fot. J. Burlikowski "Kroniki Miasta Brzeska", t. I, str.85)

 

Pożar miasta w dniu 25 lipca 1904 roku, nie oszczędził także synagogi. Została doszczętnie spalona, co zarejestrowano na fotografii rozprowadzanej w postaci pocztówki.

 

Brzesko po pożarze z 1904 r. Po prawej - ruiny "starej" synagogi.

(fot. z arch. Marka Sukiennika)

 

Przeglądając informacje prasowe, jakie ukazały się tuż po pożarze miasta w gazetach krakowskich "Czas" -->> i "Głos Narodu" -->> zauważyłem, że ani jednego słowa nie napisano o spaleniu synagogi ani akcji jej ratowania. Znak czasu ?

- *** -

Nie wiadomo jak długo ruiny synagogi straszyły mieszkańców i przypominały o tragedii jaka dotknęła miasto. Najprawdopodobniej trwało to co najmniej 15-lat, kiedy to w latach międzywojennych, tzw. postępowi Żydzi, wznoszą w tym samym miejscu niemniej okazałą "nową" synagogę. Część kwoty na jej budowę, ok. 60 tys. zł pożyczyli od ks. Jakuba Stosura. Porównując zarysy obu budynków, tego na mapie z 1847 r. z planem miasta sporządzonym przez hitlerowców, można przypuszczać, że "nowa" synagoga, która z pewnością w dużej części bazowała na murach "starej" budowli, była od niej mniejsza.

 

"Nowa" Synagoga, wybudowana na miejscu "starej",

na planie Brzeska zrobionym przez hitlerowców.

(fot. J. Burlikowski "Kroniki Miasta Brzeska" t. V, str.88)

 Sensacyjne zdjęcie "nowej" synagogi pochodzące z albumu niemieckiego oficera.

Poniższe zdjęcie zostało zakupione na aukcji internetowej przez Marka Sukiennika, znanego kolekcjonera pamiątek związanych z historią miasta Brzeska.

 

 

Wnętrze synagogi Żydów reformowanych, zniszczonej przez hitlerowców.

Brzesko, Październik-Listopad 1939r.

(fot. z arch. Marka Sukiennika)

 

O krótki komentarz do zdjęcia poprosiłem dr Jerzego Mazura, zajmującego się na co dzień zawodowo, kulturą żydowską:

  - Na środku znajduje się pozostałość bimy, wykonanej podobnie jak np. w synagodze Starej w Krakowie z ażurowego kutego metalu. Bima to inaczej pulpit, rodzaj ambony z której odczytywana jest Tora. Umieszczana była często w centralnej części synagogi.

 

- W głębi widać, z całą pewnością, wejście do synagogi.

 

Fragmenty polichromii na ścianie synagogi

 

Dalej dr Mazur tak opisał widoczne na ścianie polichromie:

 

Fragment nr 1: Przedstawia jak głosi napis "Rehov Be Israel" - ulica w ziemi Izraela, prawdopodobnie typowa ulice w podcieniach, które do dzisiaj dominują na starym mieście Jerozolimskim.

 

Fragment nr 2: Nad polichromia napis: "Im Eszkaheh Jeruszalaim Tiszkach Iamini" - Psalm 137, werset 5. Wg Biblii Tysiąclecia: "Jeruzalem, jeśli zapomnę o tobie, niech uschnie moja prawica!". Psalm ten w tradycji żydowskiej jest świadectwem przywiązania do Syjonu i nierozerwalnej więzi miedzy narodem wybranym i ziemia obiecana ze świętym miastem Jerozolima.

Polichromia - unikatowa w Polskim kontekście - jest to drzewo wierzby nad brzegiem rzeki. Nawiązanie do początku Psalmu 137 werset 1: "Nad rzekami Babilonu - tam myśmy siedzieli i płakali, kiedyśmy wspominali Syjon" (cyt za Biblia Tysiąclecia). Pod polichromia słabo czytelny napis - najprawdopodobniej kontynuacja psalmu.

 

Fragment nr 1

Fragment nr 2

(z arch. Marka Sukiennika)

 

Fragment nr 3:  

  • Od prawej - polichromia z napisem "Pil" - Słoń. Słoń w ikonografii hebrajskiej jest symbolem Tory od około 6 w. n.e. Reprezentuje on potęgę Prawa danego Żydom przez Boga, jest najpotężniejszym ze zwierząt które nie uznaje żadnej władzy - poza władzą człowieka. I właśnie Tora, podobnie jak potężny słoń oddana została narodowi wybranemu dla jego pożytku. Jednocześnie to Prawo Mojżesze jest tak silne, że oparło sie atakom nieprzyjaciół przez tysiąclecia. Motyw słonia popularny był w Europie Wschodniej i znany jest również ze sławnych drewnianych bożnic budowanych w tym regionie. 

  • W środku: Scena przedstawiająca najprawdopodobniej Abrahama na górze Moria, na której miał ofiarować w darze Bogu syna Izaaka. Pomimo tego że polichromia jest niewyraźna, można ja zidentyfikować na podstawie napisu ponad sceną głoszącego "Akeda Icchak" - "Związanie Izaaka". Jest to jedna z najbardziej symbolicznych i mistycznych dla Judaizmu scen z Biblii.

  • Od lewej: Przedstawiająca bramę z inskrypcja: "Szar HaZachav" - Złota Brama. Jest to wyobrażenie najstarszej z bram Jerozolimy, zwana również "Szar Harahamim" - Brama Miłosierdzia. W tradycji żydowskiej w tej bramie miała pokazywać się boska obecność (Szechina) i przez ta bramę miał wjechać do Jerozolimy Mesjasz.

  • Napis, który znajduje się nad wejściem do synagogi  - modyfikacja Psalmu 118, werset 20: "Ze Ha'Szar Lehi Tzadikim Yavou Bo": "Oto jest brama Pana przez nią wejdą sprawiedliwi" (za Biblia Tysiąclecia). Jest to napis, który został nanoszony przed dedykacją synagogi.

Fragment nr 3

(z arch. Marka Sukiennika)

 

Na rozkaz Niemców, "nowa" synagoga została rozebrana, ale części fundamentów oraz resztki gruzu wywieziono dopiero na początku lat pięćdziesiątych na teren pierwszego w Brzesku ogródka jordanowskiego, który mieścił się pomiędzy ulicą Asnyka a ul. 3 Maja.

 

Rozbiórka synagogi w 1945 r.

(fot. J. Burlikowski "Kroniki Miasta Brzeska")

 

Opracował:

Zbigniew Stós

przy współpracy Marka Sukiennika, Jerzego Mazura i Jacka Filipa

12 wrzesnia 2012 r.